Przepisy antydopingowe w Polsce: przegląd
Polski system antydopingowy przeszedł w ostatniej dekadzie poważną reorganizację. Od 2017 roku działa niezależna Polska Agencja Antydopingowa, a obowiązki sportowców wynikają zarówno z ustawy krajowej, jak i ze Światowego Kodeksu Antydopingowego. Redakcja przygotowała przegląd najważniejszych zasad – dla zawodników, trenerów i rodziców młodych sportowców.
Podstawy prawne
Fundamentem krajowych regulacji jest ustawa z dnia 21 kwietnia 2017 r. o zwalczaniu dopingu w sporcie. Określa ona strukturę systemu, kompetencje instytucji oraz zasady prowadzenia kontroli i postępowań dyscyplinarnych. Ustawa była od tego czasu kilkukrotnie nowelizowana, m.in. w związku ze zmianami Kodeksu WADA.
Polska jest stroną dwóch umów międzynarodowych: Konwencji antydopingowej Rady Europy z 1989 roku oraz Międzynarodowej konwencji UNESCO przeciwko dopingowi w sporcie z 2005 roku. Konwencja UNESCO zobowiązuje państwa do stosowania zasad Światowej Agencji Antydopingowej (WADA).
W praktyce szczegółowe reguły dotyczące sportowców pochodzą ze Światowego Kodeksu Antydopingowego oraz towarzyszących mu standardów międzynarodowych – m.in. dotyczących kontroli, laboratoriów, wyłączeń terapeutycznych i ochrony danych. Obecnie obowiązuje wersja Kodeksu z 2021 roku, a od 2027 roku ma wejść w życie kolejna rewizja.
Corocznie, z dniem 1 stycznia, WADA publikuje aktualną Listę substancji i metod zabronionych. Lista jest wiążąca dla wszystkich sportowców objętych systemem, niezależnie od dyscypliny, a jej polskie tłumaczenie udostępnia POLADA.
POLADA i jej zadania
Polska Agencja Antydopingowa (POLADA) rozpoczęła działalność 1 lipca 2017 roku, zastępując wcześniejszą Komisję do Zwalczania Dopingu w Sporcie. Jest państwową osobą prawną, a jej niezależność operacyjna ma gwarantować bezstronność wobec związków sportowych i administracji.
Do zadań agencji należą planowanie i przeprowadzanie kontroli, zarządzanie wynikami badań, rozpatrywanie wniosków o wyłączenia terapeutyczne, edukacja antydopingowa oraz współpraca z organami ścigania i instytucjami międzynarodowymi.
| Instytucja | Rola w systemie |
|---|---|
| WADA | Tworzy Kodeks, Listę zabronionych substancji, akredytuje laboratoria |
| POLADA | Krajowa organizacja antydopingowa: kontrole, edukacja, TUE, postępowania |
| Panel Dyscyplinarny przy POLADA | Orzeka w sprawach naruszeń przepisów w pierwszej instancji |
| Panel Odwoławczy | Rozpatruje odwołania od decyzji pierwszej instancji |
| Trybunał Arbitrażowy ds. Sportu (CAS) | Ostateczna instancja w sprawach sportowców międzynarodowych |
| Polskie związki sportowe | Wdrażają przepisy w swoich regulaminach, współpracują z POLADA |
Istotnym elementem działalności POLADA jest edukacja. Agencja prowadzi szkolenia dla kadr narodowych, trenerów i lekarzy, a także kampanie informacyjne skierowane do amatorów, zwłaszcza w kontekście ryzyka związanego z suplementami.
Obowiązki sportowca
Najważniejszą zasadą systemu jest odpowiedzialność obiektywna (strict liability). Sportowiec odpowiada za każdą substancję zabronioną wykrytą w jego organizmie, niezależnie od tego, w jaki sposób się tam znalazła. Brak zamiaru może wpłynąć na wymiar kary, ale nie wyklucza samego naruszenia.
Kodeks WADA wymienia jedenaście rodzajów naruszeń przepisów antydopingowych. Oprócz wykrycia substancji w próbce są to m.in.:
- stosowanie lub próba stosowania substancji albo metody zabronionej;
- unikanie, odmowa lub niestawienie się do pobrania próbki;
- trzy uchybienia w zakresie informacji o miejscu pobytu w ciągu 12 miesięcy;
- manipulowanie procesem kontroli;
- posiadanie, handel lub podawanie substancji zabronionych;
- współudział oraz zakazana współpraca z osobą zawieszoną;
- działania zniechęcające lub odwetowe wobec osób zgłaszających naruszenia.
Zawodnicy z grup testowych muszą regularnie przekazywać informacje o miejscu pobytu w systemie ADAMS, wskazując codziennie jedno 60-minutowe okno, w którym są dostępni do kontroli. Nieobecność w tym czasie oznacza tzw. niestawiennictwo.
Obowiązki nie ograniczają się do zawodowców. Przepisy dotyczą każdego, kto startuje w zawodach organizowanych w ramach polskich związków sportowych, w tym juniorów i weteranów.
Kontrola, wyniki i postępowanie
Kontrola może odbyć się podczas zawodów lub poza nimi, często bez uprzedzenia. Pobiera się próbki moczu, a coraz częściej również krwi. Każdą próbkę dzieli się na część A i B, a analizy wykonuje laboratorium akredytowane przez WADA – w Polsce jest to Zakład Badań Antydopingowych Instytutu Sportu w Warszawie.
Coraz większe znaczenie ma paszport biologiczny sportowca – długoterminowy zapis parametrów krwi i profilu steroidowego. Pozwala on wykryć nieprawidłowości bez identyfikacji konkretnej substancji.
Standardowy okres dyskwalifikacji za pierwsze naruszenie związane z substancją niespecyficzną wynosi cztery lata, o ile sportowiec nie wykaże, że działanie nie było zamierzone – wtedy dwa lata. Kary mogą zostać zmniejszone przy braku istotnej winy lub zaniedbania, a w przypadku tzw. substancji nadużywania przy udowodnionym użyciu poza zawodami okres bywa skrócony nawet do trzech miesięcy.
Sportowcowi przysługuje prawo do otwarcia próbki B, przesłuchania i reprezentacji prawnej. Od decyzji Panelu Dyscyplinarnego można się odwołać, a zawodnicy na poziomie międzynarodowym mogą skierować sprawę do CAS w Lozannie.
Suplementy i wyłączenia terapeutyczne
Znaczna część pozytywnych wyników u sportowców wynika z zanieczyszczonych suplementów diety. Produkty „przedtreningowe”, „spalacze” i „boostery” bywają skażone stymulantami lub prohormonami, których nie ma na etykiecie. Zasada odpowiedzialności obiektywnej oznacza, że tłumaczenie „nie wiedziałem” nie chroni przed sankcją.
POLADA zaleca ograniczenie suplementacji do niezbędnego minimum, wybieranie produktów badanych przez niezależne programy certyfikacji oraz zachowywanie opakowań i numerów partii. To ostatnie może okazać się kluczowe w ewentualnym postępowaniu.
Jeżeli sportowiec musi z powodów medycznych przyjmować lek z listy zabronionych, może wystąpić o wyłączenie dla celów terapeutycznych (TUE). Wniosek rozpatruje komisja przy POLADA, a jego podstawą jest dokumentacja medyczna potwierdzająca diagnozę i brak rozsądnej alternatywy terapeutycznej.
Poza sportem kwalifikowanym warto pamiętać o innym wymiarze prawnym: wiele substancji z listy WADA to w Polsce leki na receptę, a obrót nimi bez zezwolenia podlega przepisom prawa farmaceutycznego.
Wnioski redakcji
Polski system antydopingowy opiera się na ustawie z 2017 roku i w pełni wdraża Światowy Kodeks Antydopingowy. Jego centralną instytucją jest POLADA.
Zasada odpowiedzialności obiektywnej sprawia, że każdy zawodnik musi świadomie podchodzić do leków i suplementów, sprawdzać aktualną listę zabronionych substancji i w razie potrzeby występować o TUE z wyprzedzeniem.
Edukacja jest najlepszą ochroną – zwłaszcza dla młodych sportowców i ich rodziców, którzy często nie wiedzą, że przepisy dotyczą także zawodów juniorskich.
Polecamy również nasze artykuły o ryzyku zanieczyszczenia suplementów, o wyłączeniach terapeutycznych krok po kroku oraz o paszporcie biologicznym sportowca.
Bibliografia
- Ustawa z dnia 21 kwietnia 2017 r. o zwalczaniu dopingu w sporcie. Dz.U. 2017 poz. 1051.
- World Anti-Doping Agency. World Anti-Doping Code 2021. Montreal: WADA; 2021.
- World Anti-Doping Agency. International Standard for Therapeutic Use Exemptions. Montreal: WADA; 2021.
- UNESCO. International Convention against Doping in Sport. Paris: UNESCO; 2005.
- Council of Europe. Anti-Doping Convention (ETS No. 135). Strasbourg: Council of Europe; 1989.
- Maughan RJ, Burke LM, Dvorak J, et al. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. Br J Sports Med. 2018;52(7):439–455.
- Geyer H, Parr MK, Mareck U, et al. Analysis of non-hormonal nutritional supplements for anabolic-androgenic steroids – results of an international study. Int J Sports Med. 2004;25(2):124–129.
